Dlaczego jedno dziecko zakrywa uszy na urodzinowym przyjęciu, a inne zdaje się celowo wpadać na wszystko dookoła? Dlaczego niektórzy dorośli nie mogą znieść drapiącej metki, a pod ciężkim kocem czują się spokojniejsi? Odpowiedź często kryje się w przetwarzaniu sensorycznym, czyli w sposobie, w jaki mózg odbiera informacje płynące ze zmysłów i nadaje im sens.
Ten przewodnik wyjaśnia, czym jest 8 zmysłów, w tym mniej znane zmysły: czucie ciała i sygnały płynące z wnętrza organizmu. Znajdziesz w nim informacje o tym, co oznaczają odmienności w przetwarzaniu sensorycznym i zaburzenia przetwarzania sensorycznego, jak przejawiają się one w autyzmie, ADHD i u osób dorosłych o wysokiej wrażliwości oraz jak bodźce sensoryczne mogą pomagać w regulacji emocji i pobudzenia.
Krótka odpowiedź: mamy osiem systemów sensorycznych, nie pięć: wzrok, słuch, dotyk, węch, smak, zmysł przedsionkowy (równowaga i ruch), propriocepcję (czucie głębokie, czyli świadomość ciała) oraz interocepcję (sygnały płynące z wnętrza ciała). Odmienności w przetwarzaniu sensorycznym oznaczają, że mózg reaguje na te bodźce silniej lub słabiej niż zwykle. Zaburzenia przetwarzania sensorycznego to termin używany wtedy, gdy te odmienności poważnie utrudniają codzienne życie, ale nie jest to oficjalne rozpoznanie w głównych klasyfikacjach diagnostycznych.
Czym jest przetwarzanie sensoryczne?
Przetwarzanie sensoryczne to sposób, w jaki twój układ nerwowy odbiera sygnały ze zmysłów, porządkuje je i zamienia w reakcję. Przez większość czasu dzieje się to bez twojej wiedzy. Mózg odfiltrowuje szum lodówki, koryguje równowagę, gdy autobus gwałtownie hamuje, i informuje cię, że jesteś głodny, zanim w ogóle o tym pomyślisz.
Gdy przetwarzanie sensoryczne działa inaczej, zwykłe bodźce mogą wydawać się zbyt głośne, zbyt jasne lub po prostu zbyt intensywne albo prawie nie być zauważane. Wpływa to na to, jak spokojny, skupiony i swobodny czuje się człowiek w ciągu dnia.
8 zmysłów
W szkole większość z nas uczy się o pięciu zmysłach. Terapeuci zajęciowi i badacze zajmujący się integracją sensoryczną opisują osiem układów sensorycznych – do pięciu znanych zmysłów dodają trzy, które działają głównie w tle (STAR Institute).
| Zmysł | Do czego służy | Przykład z codzienności |
|---|---|---|
| Wzrok (zmysł wzroku) | Odbiera światło, kolor, kształt i ruch | Czytanie, rozpoznawanie twarzy, zauważanie migoczącego światła |
| Słuch (zmysł słuchu) | Odbiera dźwięk, jego głośność i wysokość | Śledzenie rozmowy w hałaśliwym pomieszczeniu |
| Dotyk (zmysł dotyku) | Rejestruje fakturę, nacisk, temperaturę i ból | Odczuwanie metki w ubraniu, uścisku czy zimnej wody |
| Węch (zmysł węchu) | Wykrywa zapachy | Zauważanie perfum, jedzenia czy dymu |
| Smak (zmysł smaku) | Wykrywa smaki | Lubienie lub odrzucanie niektórych potraw |
| Zmysł przedsionkowy (równowaga i ruch) | Wyczuwa położenie głowy, ruch i równowagę za pośrednictwem ucha wewnętrznego | Huśtanie się, kręcenie się w kółko, utrzymywanie równowagi na rowerze |
| Propriocepcja (czucie głębokie, świadomość ciała) | Wyczuwa, gdzie znajduje się twoje ciało i ile siły używasz, dzięki mięśniom i stawom | Wchodzenie po schodach bez patrzenia pod nogi, trzymanie jajka bez jego zgniecenia |
| Interocepcja (sygnały z wnętrza ciała) | Wyczuwa, co dzieje się wewnątrz ciała | Zauważanie głodu, pragnienia, pełnego pęcherza, przyspieszonego bicia serca czy uczucia gorąca |
Propriocepcja: zmysł świadomości ciała
Propriocepcja to zmysł, który podpowiada ci, gdzie znajduje się twoje ciało w przestrzeni, bez konieczności patrzenia. National Autistic Society opisuje ją jako wiedzę o tym, gdzie jest twoje ciało w stosunku do innych przedmiotów (National Autistic Society). Receptory w mięśniach i stawach nieustannie wysyłają do mózgu sygnały o położeniu, ruchu i nacisku.
Bodźce proprioceptywne pochodzą z aktywności, które polegają na pchaniu, ciągnięciu, podnoszeniu, ściskaniu lub przyciskaniu do ciała, takich jak noszenie zakupów, wspinaczka, mocny uścisk czy ciężar ciężkiego koca. Dla wielu osób taki bodziec działa porządkująco i uspokajająco. Pomaga ciału poczuć własne granice i się wyciszyć.
To główny powód, dla którego ciężar może dawać tak kojące uczucie. Gdy na ciele spoczywa stały, równomierny nacisk, pobudza on zarówno zmysł dotyku, jak i propriocepcję, dzięki czemu bardziej czujesz swoje ciało i jego granice. Terapeuci zajęciowi nazywają to głębokim uciskiem i to właśnie na tym opiera się pomysł naszych maskotek obciążeniowych.
Interocepcja: zmysł sygnałów płynących z wnętrza ciała
Interocepcja to świadomość stanów wewnętrznych organizmu: wiesz dzięki niej, czy jesteś głodny, spragniony, czy jest ci gorąco lub zimno, czy potrzebujesz skorzystać z toalety, czy jesteś chory lub ranny (National Autistic Society). Pomaga też zauważać cielesne oznaki emocji, takie jak ściśnięty żołądek, gdy się denerwujesz, albo kołatanie serca, gdy się boisz.
Gdy interocepcja działa inaczej, dziecko może nie zauważyć, że potrzebuje skorzystać z toalety, dopóki nie zrobi się to naglące, a dorosły może nie zdawać sobie sprawy, że odczuwa lęk, aż poczuje się przytłoczony. Nauka wsłuchiwania się w sygnały z ciała może być ważną częścią radzenia sobie z emocjami.
Czym są zaburzenia przetwarzania sensorycznego?
Zaburzenia przetwarzania sensorycznego (ang. sensory processing disorder, SPD) to określenie używane wtedy, gdy trudności z odbieraniem bodźców zmysłowych są na tyle duże, że utrudniają codzienne funkcjonowanie, na przykład ubieranie się, jedzenie, naukę, sen czy kontakty z innymi. STAR Institute, który zajmuje się przetwarzaniem sensorycznym, powołuje się na badania wskazujące, że objawy występują u 5–16% dzieci (STAR Institute).
Warto wiedzieć, że SPD nie jest oficjalną diagnozą w głównych klasyfikacjach i podręcznikach diagnostycznych. Amerykańska Akademia Pediatrii (American Academy of Pediatrics) zaleca, aby – ze względu na brak powszechnie przyjętych kryteriów diagnostycznych – zaburzeń przetwarzania sensorycznego co do zasady nie rozpoznawać jako samodzielnego rozpoznania. Zwraca też uwagę, że trudności sensoryczne są częste w wielu stanach, między innymi w autyzmie, ADHD, zaburzeniach koordynacji rozwojowej i lęku u dzieci, i że zawsze należy brać je pod uwagę (American Academy of Pediatrics, 2012).
To nie znaczy, że te doświadczenia są mniej realne. Wiele osób uważa, że warto mówić o odmiennościach w przetwarzaniu sensorycznym, a terapeuta zajęciowy może ocenić potrzeby sensoryczne i zaproponować praktyczne strategie, niezależnie od tego, jak to nazwiemy.
Nadwrażliwość i niedowrażliwość zmysłów
Różnice sensoryczne zwykle układają się w dwa szerokie wzorce, a ta sama osoba może mieć oba, w zależności od zmysłu.
- Nadwrażliwość (hiperreaktywność). Bodźce są odczuwane jako zbyt silne. Hałas może sprawiać ból, światło oślepiać, ubrania drapać, a niektóre faktury jedzenia być nie do zniesienia. Osoba może unikać tłocznych miejsc albo zakrywać uszy.
- Niedowrażliwość (hiporeaktywność). Bodźce ledwo są rejestrowane, więc osoba szuka ich więcej. Może łaknąć ruchu, wpadać na przedmioty, gryźć różne rzeczy, uwielbiać mocne uściski albo nie zauważać bólu czy temperatury.
Przetwarzanie sensoryczne w autyzmie
Różnice sensoryczne są w autyzmie bardzo częste, a nadmierna lub zbyt słaba reakcja na bodźce zmysłowe należy do kryteriów diagnostycznych. National Autistic Society wyjaśnia, że osoby w spektrum autyzmu mogą odbierać bodźce ze zmysłów inaczej niż inni ludzie oraz że niektóre środowiska, zwłaszcza te z dużą ilością bodźców, nad którymi masz niewielką kontrolę, mogą być szczególnie trudne.
Stimming, czyli na przykład kołysanie się, machanie rękami lub nucenie, jest często sposobem radzenia sobie z bodźcami sensorycznymi.
Przetwarzanie sensoryczne w ADHD i u dorosłych
Wiele osób z ADHD opisuje również wrażliwość sensoryczną lub silną potrzebę ruchu i bodźców. Różnice sensoryczne nie dotyczą zresztą wyłącznie dzieci ani osób z diagnozą. Niektórzy dorośli od zawsze źle znoszą hałas, światło lub faktury materiałów albo czują się spokojniejsi, gdy odczuwają mocny nacisk, choć nigdy nie znali nazwy tego zjawiska. Zrozumienie własnego profilu sensorycznego może ułatwić ci zaplanowanie dnia, domu i pracy tak, by odpowiadały temu, czego potrzebujesz.
Czym jest przeciążenie sensoryczne?
Przeciążenie sensoryczne pojawia się wtedy, gdy bodźców zmysłowych jest więcej, niż mózg jest w stanie przetworzyć. Może je wywołać jeden bardzo intensywny bodziec, na przykład alarm przeciwpożarowy, albo wiele drobnych rzeczy naraz, na przykład zatłoczony sklep z muzyką, jasnym światłem i silnymi zapachami.
Osoby w spektrum autyzmu opisywały objawy przeciążenia sensorycznego jako: brak mówienia lub komunikowania się, wrażenie wycofania, trudności z koncentracją, stimming, chodzenie w kółko lub kołysanie się, większa wrażliwość niż zwykle oraz silne reakcje fizyczne i emocjonalne, takie jak płacz, krzyk, ucieczka czy opieranie się dotykowi (National Autistic Society). Jeśli przeciążenie nie zostanie złagodzone, może doprowadzić do meltdownu lub shutdownu.
Jak wspierać potrzeby sensoryczne
Celem nie jest usunięcie wszystkich bodźców sensorycznych, lecz znalezienie odpowiedniej ilości i rodzaju bodźców dla każdej osoby. Oto kilka pomysłów, które wiele osób uznaje za pomocne:
- Ogranicz to, co przytłacza. Ochronniki słuchu lub słuchawki z redukcją hałasu, okulary przeciwsłoneczne lub łagodniejsze oświetlenie oraz ubrania bez metek.
- Dodaj uspokajające bodźce. Głęboki ucisk, na przykład przytulenie, maskotka obciążeniowa lub kołdra obciążeniowa, pchanie ściany albo noszenie czegoś ciężkiego.
- Pozwól na ruch. Huśtanie się, kołysanie, przerwy na spacer lub poduszka sensoryczna do siedzenia dla osób, które szukają bodźców przedsionkowych.
- Stwórz spokojne miejsce. Cichy kącik z przyciemnionym światłem i miękkimi materiałami, w którym można odpocząć i się zregenerować.
- Planuj z wyprzedzeniem. Odwiedzaj tłoczne miejsca w spokojniejszych godzinach i planuj przerwy po wymagających aktywnościach.
National Autistic Society wymienia kołdry obciążeniowe wśród rzeczy, które osoby w spektrum autyzmu uznały za pomocne, i zaznacza, że Royal College of Occupational Therapists zaleca, aby terapeuta zajęciowy ocenił ich stosowanie, dzięki czemu możesz podjąć świadomą decyzję.
Gdzie pasuje ciężar dający otulenie
Maskotka obciążeniowa łączy bodźce proprioceptywne i dotykowe w jednym małym towarzyszu, którego możesz zabrać ze sobą wszędzie. Miękkie futerko daje dłoniom coś, co można głaskać, a ciężar spoczywający na kolanach lub klatce piersiowej dodaje delikatnego, stałego nacisku. Nasze zwierzaki obciążeniowe są wypełnione szklanymi kuleczkami w sześciu komorach, dzięki czemu ciężar rozkłada się równomiernie, gdy je przytulasz, ściskasz lub trzymasz.
Maskotka obciążeniowa to pomoc dająca komfort, a nie terapia. Nasze zwierzaki są odpowiednie od 3. roku życia, pod warunkiem że dziecko samodzielnie potrafi je podnieść i odsunąć od siebie. Dzieci powinny korzystać z nich w obecności osoby dorosłej i odkładać je na bok przed snem. Zawsze stosuj się do dołączonej instrukcji bezpieczeństwa.
Najczęściej zadawane pytania
Czym jest 8 zmysłów?
Osiem zmysłów to wzrok, słuch, dotyk, węch, smak, zmysł przedsionkowy (równowaga i ruch), propriocepcja (czucie własnego ciała) oraz interocepcja (odbieranie sygnałów płynących z wnętrza ciała, takich jak głód, pragnienie i temperatura).
Jakie są objawy zaburzeń przetwarzania sensorycznego u dorosłych?
Dorośli z odmiennościami w przetwarzaniu sensorycznym mogą odbierać hałas, światło, zapachy lub faktury jako przytłaczające, unikać tłumnych miejsc, czuć wyczerpanie po intensywnych dniach albo szukać mocnych bodźców, takich jak obcisłe ubrania, ciężkie koce czy ciągły ruch. Jeśli utrudnia to codzienne życie, pomóc może terapeuta zajęciowy lub lekarz.
Czy zaburzenia przetwarzania sensorycznego to forma autyzmu?
Nie. Odmienności w przetwarzaniu sensorycznym są bardzo częste w autyzmie, ale mogą występować także w ADHD, w zaburzeniach lękowych oraz u osób bez żadnej diagnozy. Nadwrażliwość sensoryczna nie oznacza, że ktoś jest w spektrum autyzmu.
Dlaczego ciężar działa uspokajająco?
Stały nacisk pobudza zmysł dotyku i propriocepcję, dzięki czemu mózg dostaje wyraźną informację o tym, gdzie znajduje się twoje ciało. Wiele osób uważa, że to porządkuje i uspokaja, a niektórzy opisują to jako poczucie bezpiecznego przytulenia.
Czy problemy z przetwarzaniem sensorycznym mogą z czasem minąć?
Niektóre dzieci z wiekiem stają się mniej wrażliwe i uczą się strategii radzenia sobie, a inne mają odmienności sensoryczne także w dorosłości. Dzięki zrozumieniu i odpowiednim dostosowaniom większość osób potrafi znaleźć sposoby, by wygodnie żyć ze swoim profilem sensorycznym.
Zrozum zmysły i odnajdź spokój
Przetwarzanie sensoryczne wpływa na to, jak czujemy się w swoim ciele, w domu i w otaczającym nas świecie. Kiedy znasz wszystkie osiem zmysłów, zwłaszcza propriocepcję i interocepcję, wiele reakcji zaczyna mieć sens: potrzeba zasłonięcia uszu, tęsknota za mocnym uściskiem czy nagły spokój pod czymś ciężkim. W Brease naszą misją jest wnosić do codziennego życia wytchnienie, ulgę i prawdziwy komfort, a stały, delikatny ciężar może być jednym ze sposobów, by dać zmysłom to, czego potrzebują. Zajrzyj do naszych maskotek obciążeniowych dla dzieci i maskotek obciążeniowych dla dorosłych i znajdź tę, którą będzie ci przyjemnie przytulać.
Pamiętaj: każdy przetwarza bodźce sensoryczne inaczej i nie każda wskazówka z tego poradnika sprawdzi się u każdego. Ten artykuł zawiera ogólne informacje i nie zastępuje porady lekarza, terapeuty zajęciowego ani innego specjalisty ochrony zdrowia.