Wat is emotionele dysregulatie?
Iedereen heeft weleens sterke gevoelens. Emotieregulatie is het vermogen om die gevoelens op te merken, ermee om te gaan en jezelf weer tot rust te brengen, meestal zonder dat je er veel bij nadenkt. Bij emotionele dysregulatie verloopt dat proces minder soepel. Emoties kunnen groter aanvoelen dan de situatie lijkt te vragen, ze kunnen snel wisselen en het kan lang duren voordat je weer kalm bent.
Het is belangrijk te benadrukken wat emotionele dysregulatie niet is. Het is geen slecht gedrag, geen gebrek aan wilskracht en geen opvoedfout. Het is een verschil in de manier waarop de hersenen en het lichaam emotionele signalen verwerken, en het wordt vaak erger door vermoeidheid, honger, stress en prikkeloverbelasting.
Tekenen van emotionele disregulatie
Emotionele disregulatie ziet er bij iedereen anders uit en kan met de leeftijd veranderen. Dit zijn enkele veelvoorkomende tekenen.
| Bij kinderen | Bij tieners en volwassenen |
|---|---|
| Vaak intense woedeaanvallen of huilbuien | Een kort lontje of prikkelbaarheid die moeilijk te beheersen is |
| Heftige reacties op kleine veranderingen of teleurstellingen | Je overweldigd voelen door emoties die buiten proportie lijken |
| Lang nodig hebben om te kalmeren na een boze of verdrietige bui | Een stemming die tijdens de dag snel wisselt |
| Slaan, gooien of wegrennen als het te veel wordt | In het heetst van de strijd dingen zeggen of doen waar je later spijt van krijgt |
| Moeite om gevoelens onder woorden te brengen | Moeite om te benoemen wat je voelt of waarom |
| Zich terugtrekken of "dichtklappen" na een zware dag | Je uitgeput, beschaamd of verdoofd voelen na een emotionele episode |
De meeste kinderen laten af en toe een paar van deze tekenen zien, vooral als ze moe zijn. Het is de moeite waard er aandacht aan te besteden als de reacties vaak voorkomen, intens zijn en het dagelijks leven thuis, op school of op het werk in de weg zitten.
Emotionele disregulatie en ADHD
Emotionele moeilijkheden maken geen deel uit van de officiële diagnostische criteria voor ADHD, maar komen er wel heel vaak bij voor. Uit een overzichtsstudie in het American Journal of Psychiatry bleek dat emotieregulatieproblemen bij ADHD gedurende het hele leven veel voorkomen en een belangrijke rol spelen bij de problemen die mensen ervaren (Shaw et al., 2014).
Een mogelijke verklaring is dat dezelfde hersensystemen die helpen bij aandacht en impulscontrole ook helpen om emoties af te remmen. Als die rem trager werkt, kunnen frustratie of opwinding overkoken voordat je de tijd hebt om na te denken. Veel volwassenen met ADHD beschrijven gevoelens die snel opvlammen en net zo snel weer wegebben, maar wel een puinhoop achterlaten.
Emotionele disregulatie en autisme
Autisme wordt ook in verband gebracht met sterkere emotionele reacties en moeite met het reguleren van emoties. Onderzoekers denken dat een deel van de oorzaken overeenkomt met andere aandoeningen, zoals een hoge lichamelijke opwinding, terwijl andere oorzaken specifieker bij autisme horen, zoals verschillen in de manier waarop informatie en zintuiglijke prikkels worden verwerkt en een sterkere behoefte aan voorspelbaarheid (Mazefsky et al., 2013).
Bij veel autistische kinderen en volwassenen hangt emotionele disregulatie nauw samen met de omgeving. Een rumoerig klaslokaal, een onverwachte verandering of een dag lang masken kan de "beker" zo vol laten lopen dat hij overstroomt. Het gevolg kan dan een meltdown of een shutdown zijn.
Emotionele disregulatie en angst
Angst en emotionele disregulatie versterken elkaar. Wanneer je lichaam voortdurend op scherp staat, is er minder nodig om je te laten uitbarsten in woede, paniek of tranen. Tegelijkertijd kan de angst voor je eigen reacties je juist banger maken. Mensen met angst vertellen vaak dat ze zich constant "gespannen" voelen, waardoor er weinig ruimte overblijft voordat emoties het overnemen.
Eerste strategieën die helpen
Er bestaat geen snelle oplossing, maar kleine, consequente stappen kunnen het makkelijker maken om heftige gevoelens door te komen. De onderstaande strategieën werken voor zowel kinderen als volwassenen, al hebben kinderen meer hulp nodig van de volwassenen om hen heen.
1. Co-regulatie: leen je rust uit
Kinderen leren hun emoties te reguleren door rust te lenen van een volwassene. Als je kind overstuur is, geven jouw rustige stem, ontspannen houding en stabiele aanwezigheid het signaal dat het veilig is. Preken of redeneren werkt zelden midden in de storm, dus houd je woorden kort en bewaar het gesprek voor later. Ook volwassenen kunnen elkaar helpen met co-regulatie, bijvoorbeeld met een partner of vriend(in) die hen helpt tot rust te komen.
2. Benoem het gevoel
Een gevoel onder woorden brengen, zoals "je bent echt boos dat we weg moesten gaan", kan de scherpe kantjes ervan halen. Voor jongere kinderen kan een gevoelenskaart met gezichtjes of kleuren helpen om aan te wijzen wat ze voelen als de woorden moeilijk te vinden zijn.
3. Neem een pauze voordat het een hoogtepunt bereikt
Leer de vroege waarschuwingssignalen herkennen, zoals een gespannen kaak, een luidere stem of onrustige handen, en neem even pauze voordat het gevoel het overneemt. Een paar minuten in een rustigere kamer, een wandeling of een glas water kan genoeg zijn om weer tot rust te komen.
4. Gebruik kalmerende zintuiglijke prikkels
Het lichaam komt vaak eerder tot rust dan het hoofd. Langzaam ademhalen met een langere uitademing, tegen een muur duwen, een stevige knuffel of de constante druk van iets zwaars kunnen allemaal kalmerende signalen door het lichaam sturen. Dit soort prikkels spreekt de proprioceptie aan, het gevoel van je spieren en gewrichten, en dat is een van de redenen waarom veel mensen gewicht en druk als rustgevend ervaren. Eenvoudige grounding-technieken kunnen je ook helpen om weer in het hier en nu te komen.
5. Houd routines voorspelbaar
Regelmatige slaap, maaltijden en dagelijkse ritmes verlagen de basale stress waardoor emoties moeilijker te hanteren zijn. Waarschuw je kind van tevoren voor veranderingen, gebruik visuele dagplanningen als die helpen en probeer rustmomenten in drukke dagen in te bouwen.
6. Herstel achteraf
Praat als iedereen weer kalm is over wat er is gebeurd, zonder iemand de schuld te geven. Wat was de aanleiding? Wat hielp? Wat kun je de volgende keer proberen? Herstellen na een uitbarsting leert kinderen, en herinnert volwassenen eraan, dat heftige gevoelens relaties niet kapotmaken.
Rustgevende hulpmiddelen voor dagelijkse regulatie
Veel gezinnen en volwassenen stellen een klein gereedschapskistje samen met dingen die helpen om tot rust te komen, van koptelefoons met ruisonderdrukking tot een favoriete deken. Een verzwaringsknuffel is zo'n hulpmiddel: hij combineert een zachte stof met een gelijkmatige druk, een beetje zoals een geruststellende knuffel. Onze verzwaringsknuffels zijn gevuld met glasparels in zes compartimenten, zodat het gewicht gelijkmatig verdeeld blijft terwijl je ze vasthoudt, knuffelt of in je armen knijpt.
Een verzwaringsknuffel is een troostmiddel en geen behandeling, en werkt het best naast de strategieën hierboven. Onze knuffels zijn geschikt vanaf 3 jaar, op voorwaarde dat je kind de knuffel zelfstandig kan optillen en wegschuiven. Kinderen moeten ze gebruiken in het bijzijn van een volwassene en ze wegleggen voordat ze gaan slapen. Volg altijd de meegeleverde veiligheidsinstructies.
Wanneer professionele hulp zoeken
Praat met je huisarts als emotionele uitbarstingen vaak voorkomen, hevig zijn of erger worden, als ze leiden tot zelfbeschadiging of tot het verwonden van anderen, of als ze ernstige problemen veroorzaken op school, op het werk of in relaties. Een huisarts of psycholoog kan kijken naar mogelijke onderliggende oorzaken, zoals ADHD, autisme, angst, depressie of trauma, en helpt je de juiste ondersteuning te vinden. Gesprekstherapieën kunnen vaardigheden aanleren om met sterke emoties om te gaan, en het behandelen van een onderliggende aandoening helpt vaak ook bij het reguleren van emoties.
Veelgestelde vragen
Is emotionele disregulatie een diagnose?
Nee. Emotionele disregulatie beschrijft een patroon en is op zichzelf geen diagnose. Het kan voorkomen bij veel aandoeningen, waaronder ADHD, autisme, angst, depressie en trauma. Ook mensen zonder diagnose kunnen er in stressvolle periodes mee te maken krijgen.
Wat veroorzaakt emotionele disregulatie?
Meestal is het een combinatie van factoren: hoe de hersenen emoties verwerken, neurobiologische ontwikkelingsstoornissen zoals ADHD en autisme, stress, trauma en de manier waarop er in de kindertijd met emoties werd omgegaan. Vermoeidheid, honger en prikkeloverbelasting maken het bij bijna iedereen erger.
Kunnen volwassenen emotionele disregulatie hebben?
Ja. Emotionele disregulatie wordt vaak beschreven bij kinderen, maar ook veel volwassenen hebben ermee te maken, vooral volwassenen met ADHD, autisme of angst. Het kan zich uiten in een kort lontje, hevige stemmingswisselingen of het gevoel overspoeld te worden door emoties.
Hoe kan ik een kind met emotionele disregulatie helpen kalmeren?
Blijf zelf rustig, praat zachter en verminder geluid en eisen. Bied troost zonder druk, bijvoorbeeld door dichtbij te komen zitten of een knuffel aan te bieden, en wacht tot je kind kalm is voordat je praat over wat er gebeurd is.
Wat is het verschil tussen een driftbui en een meltdown?
Een driftbui hangt vaak samen met iets willen hebben, en het kind heeft er meestal nog enige controle over. Een meltdown is een intense reactie op volledig overweldigd zijn, waarbij iemand tijdelijk de controle over het eigen gedrag verliest (National Autistic Society). Troost, ruimte en tijd helpen meer dan beloningen of consequenties.
Ga met rust om met grote gevoelens
Emotionele dysregulatie kan uitputtend zijn, zowel voor de persoon die ermee leeft als voor de mensen om hen heen. Als je begrijpt dat grote reacties vaak voortkomen uit een overbelast zenuwstelsel en niet uit kwade bedoelingen, is het makkelijker om geduldig te reageren. Met co-regulatie, pauzes, zintuiglijke prikkels en vaste routines zijn gevoelens makkelijker door te komen. Bij Brease willen we rust, verlichting en echte troost brengen in het dagelijks leven, en een zachte verzwaringsknuffel kan een rustgevend hulpmiddel in je gereedschapskist zijn. Ontdek onze verzwaringsknuffels voor kinderen en verzwaringsknuffels voor volwassenen en vind de knuffel die fijn aanvoelt om vast te houden.
Let op: iedereen reguleert emoties op een eigen manier, en niet elke suggestie in deze gids past bij iedereen. Dit artikel bevat algemene informatie en vervangt geen advies van een huisarts, psycholoog of andere zorgverlener.